ԿԱՆԱՅՔ ԳՈՐԾԱԴԻՐ ԵՎ ԴԱՏԱԿԱՆ ԻՇԽԱՆՈՒԹՅՈՒՆՈՒՄ
Թեև 2021 թ. խորհրդարանական ընտրություններում գենդերային քվոտայի արդյունավետ կիրառման շնորհիվ Ազգային ժողովում արձանագրվել է զգալի առաջընթաց կանանց ներկայացվածության ցուցանիշների առումով, դրա հետ մեկտեղ ակնհայտորեն խախտվել է գենդերային արդարության սկզբունքը ոչ միայն օրենսդիր մարմնի ղեկավար կազմի, այլ նաև Կառավարության ձևավորման ընթացքում: Գործադիր իշխանությունում բարձրագույն ղեկավար պաշտոններ նշանակելու հարցում քվոտայի մեխանիզմ նախատեսված չէ, արդյունքում կառավարության կազմում առկա գենդերային անհավասարությունը դեռևս չի հաջողվում հաղթահարել:
ՀՀ Կառավարության գենդերային կազմը չի արտացոլում Ազգային ժողովում քվոտայի շնորհիվ արձանագրված փոփոխությունները:
2021 թ․ խորհրդարանական ընտրություններից անմիջապես հետո ձևավորված նախարարների կաբինետում ընդամենը մեկ կին նախարար էր ընդգրկված՝ 8 %։ Միայն 2022 թ․ դեկտեմբերից կառավարության կազմում երկու կին նախարար կա՝ 16,7%:
Պեկին + 25 գործընթացի շրջանակում ընդունված Քաղաքական հռչակագրում ՄԱԿ–ի անդամ պետությունների ղեկավարները վերահաստատեցին Պեկինի հռչակագիրը և Գործողությունների ծրագիրն ամբողջությամբ իրականացնելու քաղաքական կամքը և խոստացան ուժեղացնել ջանքերը բոլոր ոլորտներում, այդ թվում՝ «ապահովել կանանց լիարժեք, հավասար ու կառուցողական մասնակցությունը և ներկայացվածությունը որոշումների ընդունման մակարդակում, պետական կառավարման ղեկավար պաշտոններում և հանրային կյանքի բոլոր ոլորտներում՝ ձեռնարկելով համապատասխան քայլեր բարենպաստ պայմաններ ստեղծելու և խոչընդոտները վերացնելու ուղղությամբ»:
ՄԱԿ-ի կանանց կարգավիճակի հանձնաժողովի 65-րդ նստաշրջանում ընդունված համաձայնեցված եզրակացություններում աշխարհի պետությունների առաջնորդները պարտավորություն ստանձնեցին զգալիորեն արագացնել կանանց ներկայացվածության աճը պետական կառավարման ղեկավար պաշտոններում։
Կանանց նկատմամբ խտրականության վերացման հարցերով ՄԱԿ-ի կոմիտեն Հայաստանին ուղղված եզրափակիչ դիտարկումների շրջանակում առաջարկել է ՀՀ Կառավարությանն ընդլայնել ժամանակավոր հատուկ միջոցների կիրառումը կանանց թերներկայացվածությունն իշխանության բոլոր մակարդակներում և ճյուղերում հաղթահարելու նպատակով: Կոմիտեի դիտարկումների համատեքստում կարևորվում է ՀՀ ընտրական օրենսգրքում գործող գենդերային քվոտայի կիրառման արդյունավետության գնահատումը:
Գերակայություն 1.
Կանանց առաջխաղացման ազգային մեխանիզմի կատարելագործում, կանանց և տղամարդկանց հավասար մասնակցություն կառավարման ոլորտում և որոշումների ընդունման մակարդակում:
- գենդերային քաղաքականության մշակման և իրականացման ազգային և ինստիտուցիոնալ մեխանիզմներ ներառող միասնական համակարգի հզորացումը.
- կանանց առաջխաղացման ազգային մեխանիզմի ամրապնդումը.
- քաղաքացիական հասարակության կայացման և երկրի հանրային կյանքի բոլոր ոլորտներում, այդ թվում՝ քաղաքականության մեջ կանանց լիարժեք մասնակցության ապահովումը.
- օրենսդիր և գործադիր և այլ իշխանությունների որոշումների ընդունման մակարդակում կանանց թերի ներկայացվածության հաղթահարումը։
- կանանց առաջխաղացման ազգային արդյունավետ մեխանիզմի առկայությունը.
- գենդերային քաղաքականության մշակման և իրականացման ազգային և ինստիտուցիոնալ մեխանիզմներ ներառող միասնական համակարգը.
- հանրային կյանքի տարբեր ոլորտներում, այդ թվում՝ քաղաքականությունում կանանց բարելավված մասնակցությունը.
- պետական կառավարման համակարգում գենդերային հավասարության ապահովման համար քվոտաների ներդրումը և օրենսդիր, գործադիր և այլ իշխանությունների որոշումների ընդունման մակարդակում կանանց ընդլայնված մասնակցությունը.
- Մարզպետարաններին կից գենդերային հանձնաժողովների ակտիվացումը և աշխատանքների որակի բարելավումը:
Կանանց քաղաքական առաջնորդության կայացման հարցում թերացումների հետևանքով Հայաստանում իշխանության բարձրագույն պաշտոնները շարունակում են տղամարդկանց ձեռքին մնալ։
- Ողջ աշխարհում 2021 թվականի հունվարի 1-ի դրությամբ ընտրված պետությունների ղեկավարների 5.9 %-ը (9-ը 152-ից) և կառավարությունների ղեկավարների 6.7 %-ը (13-ը 193-ից) կանայք են․
- 13 երկրի կառավարություններում կանայք կազմում են նախարարների կաբինետի 50 %-ը և ավելի․
- 17 երկրում կին նախարարների թիվը 40 %-ից բարձր է․
- 12 երկրի կառավարություններում կին նախարարներ չկան․
- ողջ աշխարհում նախարարների պաշտոններ զբաղեցնող կանանց մասնաբաժինը 21.9 % է կազմում:
Աղբյուրը՝ Women’s Power Index
- Հայաստանում կանայք երբևիցե չեն զբաղեցրել նախագահի կամ վարչապետի, փոխվարչապետների, վարչապետի աշխատակազմի ղեկավարների պաշտոնները․
- անկախացումից ի վեր կազմավորված ՀՀ կառավարությունների կազմում կին նախարարների թիվը երբևէ 3-ից բարձր չի եղել․
- 2018 թ․-ից ձևավորված նախարարների կաբինետներից յուրաքանչյուրի կազմում ընդամենը մեկ կին նախարար կար (8 %), 2021 թ.-ից առողջապահության նախարարությունն է կին ղեկավարում, և միայն 2022 թ. դեկտեմբերին նշանակվեց երկրորդ կինը՝ կրթության, գիտության, մշակույթի և սպորտի նախարարի պաշտոնում (16.7 %):
Աղբյուրը՝ WomenNet.am
Աշխարհում կանանց բաժին հասնող 1432 նախարարական պորտֆելներից 29-ը` պաշտպանության, 58-ը` արտաքին գործերի, 72-ը` ներքին գործերի նախարարներ են: Հայաստանում կանայք այդ պաշտոնները երբևիցե չեն զբաղեցրել։
Աղբյուրը Women in Diplomacy Index 2022
Կանանց ներկայացվածությունը ղեկավար դիրքերում նկատելի է միայն փոխնախարարների պաշտոններում, որոնք սակայն քաղաքական որոշումների վրա ազդեցության իրավասություններ չունեն։ 2022 թվականի սեպտեմբերի դրությամբ՝ 47 փոխնախարարից 9-ն էին կին (19 %), ընդ որում՝ նախարարությունների կեսում կին փոխնախարարներ չկան։
- Արդարադատության նախարարությունը միակն է, որտեղ կին տեղակալներն ավելի մեծ թիվ են կազմում, քան տղամարդիկ, չորս փոխնախարարներից երեքն են կին։
- Աշխատանքի և սոցիալական հարցերի նախարարությունում փոխնախարարների մակարդակում գենդերային հավասարություն է։
- Կին փոխնախարարներ չկան նախարարությունների կեսում՝ Արտաքին գործերի, Շրջակա միջավայրի, Արտակարգ իրավիճակների, Ֆինանսների, Պաշտպանության, Բարձր տեխնոլոգիական արդյունաբերության նախարարություններում:
Հայաստանում 2021 թ․ տվյալներով դատավորների 31 %-ը կանայք են եղել։ Չնայած վերջին տասը տարիների ընթացքում այդ ցուցանիշը աճել է 10 տոկոսային կետով, այն զգալի չափով ցածր է եվրոպական միջին ցուցանիշից, ըստ որի կին դատավորները 62 % են կազմում։
- Հայաստանում որևէ դատարան կին չի նախագահում, մինչդեռ եվրոպական միջին ցուցանիշը 2020 թ․ տվյալներով 38 % է:
- Վերջին տասը տարիների ընթացքում Հայաստանում կին դատախազների թիվն աճել 9 % -ից 14 %-ի, մինչդեռ եվրոպական միջին ցուցանիշը 52 % է կազմում, և վերջին ութ տարվա ընթացքում այն աճել է ընդամենը 1 %-ով։ Համեմատության համար նշենք, որ 2020 թ․ Վրաստանում դատախազների՝ 32 % -ն են կանայք, Ադրբեջանում՝ 7 %-ը, Ուկրաինայում՝ 40 %-ը, Թուրքիայում՝ 15 %-ը, Կիպրոսում՝ 78 %-ը, Բելգիայում՝ 59 %-ը, Ավստրիայում՝ 52 %-ը, Բուլղարիայում՝ 51 %-ը։
- 2022 թ․ Հայաստանի պատմության մեջ առաջին անգամ ՀՀ գլխավոր դատախազի պաշտոնում կին է ընտրվել՝ Աննա Վարդապետյանը։
- Հայաստանում 2020 թ․ տվյալներով փաստաբանների 45 %-ը եղել են կանայք, մինչդեռ եվրոպական միջին ցուցանիշը ավելի ցածր է՝ 36 %։
2021-2022 ուսումնական տարում իրավագիտություն մասնագիտությամբ Հայաստանի բարձրագույն ուսումնական հաստատություններ է ընդունվել 1151 դիմորդ, որից 536-ը կամ մոտ 47 %-ը աղջիկներ են։ Այդ մասնագիտությամբ բուհերում սովորել է 5083 ուսանող, որից 2036-ը կամ 40 %-ը կանայք են։ Այդ մասնագիտությամբ բուհ է ավարտել 938 շրջանավարտ, որից 348-ը կամ 37 %-ը կանայք են։
Աղբյուրը՝ ՀՀ ԱՎԿ տվյալներ
ՄԱԿ-Կանայք կառույցի և ՄԱԿ-ի Բնակչության հիմնադրամի համատեղ իրականացված Արևելյան գործընկերության երկրներում կարծրատիպերի ելակետային ուսումնասիրության արդյունքներով.
Արևելյան գործընկերության երկրներում և՛ կանայք, և՛ տղամարդիկ հակված են քաղաքական իշխանությունը ասոցացնել տղամարդկանց և մասկուլինության/առնականության հետ, և որ նման հայրիշխանական գենդերային նորմերը խոչընդոտում են կանանց մասնակցությունը քաղաքականությանը և նրանց առաջխաղացմանը դեպի ղեկավար պաշտոններ:
- Հայաստանում հարցված կանանց 45 %-ը և տղամարդկանց 56 %-ն ասել է, որ չէին ցանկանա ավելի շատ կանանց տեսնել քաղաքականության մեջ, ընդ որում՝ կանանց քաղաքական մասնակցության վերաբերյալ նման կողմնակալ վերաբերմունք ունի նաև 18-35 տարեկան երիտասարդների 53 %-ը:
- Հարցված տղամարդկանց 53 %-ը և կանանց 44 %-ը կարծում է, որ տղամարդիկ ավելի լավ են աշխատում բարձրագույն քաղաքական պաշտոններում, ավելի լավ քաղաքական առաջնորդներ են։
- Դրա հետ մեկտեղ կանանց 47 %-ը կարծում է, որ կատարողականի տեսանկյունից կին և տղամարդ ղեկավարների միջև տարբերություն չկա, ավելին, հայաստանցի կանանց կեսից ավելին՝ 54 %-ն ասել է, որ իրենց ավելի հարմարավետ են զգում, երբ կին ղեկավար ունեն, իսկ տղամարդկանց 35 %-ն է նման կարծիք հայտնել։
Որո՞նք են կանանց քաղաքական մասնակցությունը խոչընդոտող գործոնները։
Ինչպես փաստում են Հայաստանում անցկացված հետազոտությունները, կանանց քաղաքական մասնակցությանը խոչընդոտող բոլոր գործոնները կարելի է ամփոփել երեք հիմնական խմբում՝
- կանանց առաջնորդության ինստիտուցիոնալ աջակցության բացակայություն․
- կարծրատիպային ընկալումներ ու արգելքներ․
- ռեսուրսների և քաղաքական հմտությունների պակաս։
Ո՞ր պաշտոններում հասարակությունն ավելի շատ կուզեր կին տեսնել:
Աղբյուրը՝ «Համայնքներում կանանց քաղաքական մասնակցության հանրային ընկալումներ» հետազոտություն
- Ամենամեծ թվով հարցվածները տեսնում են կանանց ավագանու անդամի պաշտոնում՝ 75.9 %:
- Ամենաքիչ թվով հարցվածները տեսնում են կանանց վարչապետի պաշտոնում՝ 46.2 %:
